Şapinuva (Ortaköy) Arkeolojik Kazı Projesi
ORTAKÖY-ŞAPİNUVA KAZISI
KAZININ YERİ
İli:ÇORUM
İlçesi:ORTAKÖY
Kazı Evi Tel & Fax : + 90 364 491 41 11
KAZI BAŞKANININ
Adı :ÖNDER
Soyadı :İPEK
Bağlı Olduğu Kurum: HİTİT ÜNİVERSİTESİ İNSAN ve TOPLUM BİLİMLERİ FAKÜLTESİ
ARKEOLOJİ BÖLÜMÜ
ORTAKÖY-ŞAPİNUVA KAZILARI
Ortaköy Hitit şehri, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izinleri ile Prof. Dr. Aygül Süel ve Dr. Mustafa Süel başkanlığında yürütülen yüzey araştırması proje çalışmaları kapsamında keşfedilmiştir. Bu ören yerinde, 1990 yılında Prof. Dr. Aygül Süel’in bilimsel başkanlığında kurtarma kazısı olarak başlayan kazı çalışmaları, 1992-2018 yılları arasında, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izinleriyle, Ankara Üniversitesi adına bir bilim heyeti tarafından Prof. Dr. Aygül Süel ve Dr. Mustafa Süel başkanlığında yürütülmüştür. 2019 yılından itibaren ise kazı çalışmaları Kültür ve Turizm Bakanlığının izinleriyle, Hitit Üniversitesi adına bir bilim heyeti tarafından Prof.Dr. Aygül Süel başkanlığında yürütülecektir.
Ortaköy Hitit şehri, Çorum İl merkezinin 53 km güneydoğusunda bulunan Ortaköy İlçe merkezinin 3 km güneybatısında yer almaktadır.
Çağındaki adının Şapinuva olduğunu tespit ettiğimiz bu şehir Hitit Devletinin bir diğer başkentidir. Anadolunun Hitit çağına ait keşfedilen, Boğazköyden sonra ikinci büyük çivi yazılı arşivi Ortaköy Arşividir. Ele geçen dört bini aşkın tablet ve tablet parçası Hititçe, Hurrice, Hattice, Akatça gibi çeşitli dillerde yazılmıştır. İdari, dini, fal gibi çeşitli konuları içeren tabletler, bir kraliyet arşivine aittir.
M.Ö.14. yüzyıl başlarında, Şapinuva’da hüküm süren Büyük Kral II. Tuthaliya ve Kraliçe Taduhepa çiftidir. Şapinuva Şehri’nin M.Ö.13. yüzyılda Büyük Kral II. Murşili tarafından da kullanıldığı belgelerden bilinmektedir. Bu da, idari bölgesinde yer alan şehirlerle oldukça geniş bir coğrafyaya yayılan bu Hitit Şehri’nin sadece Orta Hitit döneminde değil, uzun bir zaman iskan edilmiş olduğunu göstermektedir.
Ortaköy Hitit Şehri, kuzeybatıdan güneydoğu istikametine alçalan bir plato üzerinde yer almaktadır. Hititler bu bölgeye geldiklerinde mevcut köylere yerleşmemişler, araziyi teraslayıp düzelterek bu büyük şehri kurmuşlardır. Yukarıdaki teraslarda daha çok idari yapıların olduğu gözlenmektedir. Şehir batı yönünde tepelere dayanmaktadır. Bu tepeler üzerinde de dini ve askeri yapılara ait olması muhtemel yaygın mimari izlere rastlamaktayız.
Kelkit-Yeşilırmak vadisi boyunca doğu-batı yönündeki ticaret yolu, bu şehrin önünden geçerek Orta Anadoluya ulaşmaktadır. Hareketli ve ekonomiyi zenginleştirecek bir trafiğe sahip bu yol üzerinde çok önemli bir noktada yer alan Hitit şehri Şapinuva, böylece çok önemli ticari özelliğini kazanmış bulunmaktadır.
Şapinuva, Hitit dünyası için çok özel olan arınma ritüellerin yazıldığı önemli bir dini merkezdir. Bu husus Şapinuva’ya kutsanmış önemli ve vazgeçilmez dini bir şehir kimliği kazandırmıştır.
Ortaköy’de bugüne kadar yapılan kazılarda idari, ticari ve dini özellikler taşıyan birçok yapı keşfedilmiş ve bilim dünyasına tanıtılmıştır. Açığa çıkarılan anıtsal yapılar koruma altına alınmaktadır. Bu büyük şehirde şehrin yayılımını da gösterecek olan Jeofizik çalışmaları yapılmaktadır.
Bugüne kadar kazı çalışmaları iki ayrı bölgede yürütülmüştür.
Tepelerarası bölgesinde şehrin hemen hemen en hakim noktasında yer alan ‘A’ binasının temellerinde kireçtaşı ve kumtaşından büyük bloklar kullanılmıştır. Hitit çağına ait en zengin tablet arşivlerinden biri bu yapıda açığa çıkarılmıştır (3500 civarı) . ‘A’ binasının şu an için 5 bin dönüm bir yeri kazılmıştır. Binanın kuzeyinde ve güneyinde çevirme duvarları tespit edilmiştir. Yeni yapılan kazılar ‘A’ binasının büyük bir komplekse sahip olduğunu göstermektedir. Devam eden kazı çalışmaları ile, bu bina ile ilişkili diğer yapılar, yollar açığa çıkarılmaktadır. 1200 m2 lik bir alanda yer alan ‘B’ yapısının temel duvarlarının üzerinde 110 cm genişliğinde kerpiç duvarlar yükselmekte ve bu kerpiç duvarlarda 3-4 cm kalınlıkta sıvaya rastlanmaktadır. Ayrıca bu yapıda yiyecek ve içecek için kullanılmış çok sayıda büyük küpler yer almaktadır. C ve D yapıları önemli dini yapılardır. Bu bölgede E, F, G alanlarında da kazılar devam etmektedir. Bu yapıların yer aldığı bölgeyi çeviren sur duvarlarının 75 mlik bir bölümü açığa çıkarılmıştır.
Ağılönü bölgesi, Şapinuva şehrinde ritüel amaçlı olarak düzenlenmiş bir alandır. Burası şehrin hâkim bir noktasıdır. Şehrin akropolü diyebileceğimiz Tepelerarası Bölgesi ile aynı yükseklikte olup, arada bir kuru dere yatağı bulunmaktadır. Bu husus, bugün Anadolu’da ibadet yerlerinin, mezarlıkların, şehirlerin hâkim noktalara yerleştirilmesi geleneğinin o tarihte de mevcut olduğunu düşündürmektedir. Ayrıca kutsal bir alanın ayakaltında olmamasına da dikkat edilmiş ve üç tarafı derin sel yarıkları ile çevrili yarım ada görünümlü bu alan seçilmiş olmalıdır.
Şapinuva-Ağılönü bölgesinde 2 bin m2ye aşkın büyüklükte bir taş döşem açığa çıkarılmıştır. Bu taş döşemin kuzey sınırında, içi moloz doldurulmuş bir kanal mevcut iken, diğer üç yönünde kuvvetli taş yapılanmanın kullanıldığı bir istinat sistemi söz konusudur. Burası anıtsal ölçekte taş döşeli bir alandır. 100 x 20 m ölçülerindeki bu alanda özel hazırlanmış kırma taş malzeme, katlar halinde döşenerek, aralarında yaklaşık 10-15 cm kalınlığında özel kil harç ile yerleştirilmişlerdir. Bu yapı, binlerce yıl süren tahribata rağmen 12 sıra halinde günümüze ulaşabilmiştir. Bu yapıt, ilk çağlarda Anadolu’da yapılmış en önemli ve abidevi yapıtlardan biridir. Anadolu’nun en büyük abidelerinden biri olan bu taş döşemin hemen önünde tanrılara sunu yapılan kurban çukurları son derece önemli arkeolojik keşiflerden birisidir.
Taş döşemin güney-doğusundan başlayarak Ağılönü bölgesinin Doğu kenarı boyunca kuzeyden başlayarak bina 3-4, bina 5, bina 6, bina 7, bina 1-2, ve Ayrıca güneyde ve batıda önceki yıllarda keşfedilen yapılar açığa çıkarılmıştır. Çivi yazı metinlerde kurban çukurlarının bulunduğu alanı çevreleyen É (ev, yapı) determinatifi ile belirtilen birçok yapının varlığı ve kurban alanına bu yapılardan girildiği bilinmektedir. Ağılönünde bulunan bu yapılar çivi yazılı metinlerin arkeolojik delilleridir.
Hitit devletinin başkenti olan Şapinuva’da yürütülen kazılarda son yılların en önemli keşiflerinden biri yapılmıştır. Bilim dünyasının dikkatini çeken bu kurban çukurların çalışmaları ve kazıları devam etmektedir.
Taş döşemden itibaren Ağılönü düzlüğünün sona erdiği güneye doğru olan bütün alanın kurban törenlerinde kullanıldığını görmekteyiz. Bölgede yürütülen kazı çalışmalarda bütün alanın hemen tamamında kurban çukurları keşfedilmiştir.
Hitit çiviyazılı metinlerinde, bir kısım törenlerde genellikle yeraltına doğru bir kapı olarak kabul edilen çukurlar açılmakta ve kuş, koyun, kuzu, domuz vs. gibi hayvanlar kurban edilmektedir. Hititoloji dünyasında, söz konusu bu çukurların arkeolojik kanıtının bulunmasının çok güç olduğunu düşünülmekte ise de, açığa çıkarılan bu kurban çukurları ve kuş kurbanları ve yanmış olarak bulunan bu kuşlara ait tırnak gaga ve kemik kalıntıları bu ritüel metinlerin arkeolojik delilleridir.
Bilim adamları bu metinlerde anlatılan törenlerin arkeolojik kanıtlarının bulunamayacağı düşüncesinde olmalarına karşın, Şapinuva’da yapılan arkeolojik kazılar sonucu ele geçen, içinde oldukça fazla miktarda yanmış kuş kemiği bulunan kurban çukurlarının yorumlanması, Ortaköy arşivinde bu konudaki Hurrice tabletlerin incelenmesi ile sağlanmıştır. Bir kısım törenlerde genellikle yeraltına doğru bir kapı olarak kabul edilen çukurlar açılmakta ve kuş, koyun, kuzu, domuz vs. gibi hayvanlar kurban edilmektedir. Ortaköy kazılarında açığa çıkarılan kurban çukurları bu metinlerin arkeolojik delilleridir.
Ağılönü’nde Orta açmalarda yapılan kazı çalışmaları, Ağılönü kutsal alanındaki kurban çukurlarının güneye inebildiği son noktalar tespit edilmiştir. Ayrıca bu kurban alanının etrafında yoğun bir yapılaşma olduğu ve yapılaşmanın uzun süre devam ettiği çeşitli nedenlerle bu yapıların ortadan kalkması durumunda derhal bu yapıların tekrar inşa edildiği görülmektedir.
Şapinuva şehrinin uzun yıllar başkent, bir başka deyişle büyük kralın ikamet ettiği ve devletin buradan yönetildiği bir şehir olması, devamlı bulundurulan önemli bir askeri güce sahip olması yanında, en önemli özelliği insanların günahlarından kurtulmak için, arınmanın sağlandığı bir dini merkez olmasıdır. Bu özellik Şapinuva’yı vazgeçilmez bir kent haline getirmektedir. Bu şehir, Anadolu’da Hitit halkıyla beraber yaşayan Hurri, Luvi ve diğer halklar için de çok önemli olmalıdır. Zira Şapinuva şehri, burada yazılan ve ülkenin her yerine ulaştırılan arınma duaları ve törenlerinin vazgeçilmez malzemesi kutsal suları ile ritüel dünyada çok önemli bir yere sahiptir. Şapinuva sadece Hitit devletinin bir başkenti değil, aynı zamanda Hitit dünyasının çok önemli bir dini merkezidir de. Zamanımızın Mekke’si, Kudüs’ü gibi.
II.Tuthaliya-Taduhepa çifti burada yaşamayı seçmişler, devleti buradan idare etmişlerdir. Bu kral çiftinin buraya yerleşmelerinde en büyük etkenin dini misyonlarını yerine getirmek olmalıdır.Bu gün için söylenecek en uygun tarif Ağılönü bölgesinin antik dünyanın en önemli kutsal alanlarından biri olduğu ve sağlayacağı çok önemli bilgilerle Hurri /Hitit dünyasını tanımamız ve bilinmezlerini çözmemizde çok güçlü ipucu vereceği gerçeğidir.
Tanrıları küstürmemek, onları memnun ederek cezalandırılmaktan kurtulmak Hitit insanı için en önemli görevdi. Bunu sağlayabilmek için bir kısım ritüellerin yerine getirilmesi gerektiğine inanılmaktadır. Bu ritüellerde okunacak dualar, kullanılacak malzemeler yalnızca Şapinuva’dan sağlanabilmekte idi. Herhalde bu törenlerin Şapinuva da yapılması en makbulü olmalıdır. Ağılönü’de bu törenlerin yerine getirildiği yerdir. Nerede ise 15 bin m2’ye yayılan kurban alanı bunun ispatıdır. Kurban çukurlarının açılması, örtülmesi, içinin düzenlenmesi, kurban hediyeleri çivi yazılı kaynaklarda anlatılmasına rağmen görsel olarak ispatı buradaki kazı çalışmaları sayesinde olmuştur. Bu kadar önemli başkaca bir sonuç Hitit ritüel alanının düzenlenmesinde dikkate alınan hususların görülebilmesidir.
Ortaköy-Şapinuva kazılarında mimari kalıntıların yanı sıra metal, seramik, taş vb. önemli ve birçoğu nadide küçük buluntular ele geçmiştir.
2021 Yılı itibari ile Şapinuva kazısı başkanlığı Bölümümüz Öğretim Üyesi Dr. Önder İPEK başkanlığında yeni dönem kazılarına başlamıştır.
